Ыам ыйын 22 күнэ — Ньукуолун күнэ. Сайылык күнэ
Саха сайына
Сандал саастан салҕанан,
Сандаар сырдык түүннэнэн,
Нуһараҥнаах чуумпунан
Толооннору уоскутан,
Тиийэн-тиксэн кэллэ дии
Дьикти саха сайына!
Күндүл саастан күүстэнэн,
Күлүм-чаҕыл күннэнэн,
Уоттаах куйаас кутааланан
Ууну, тыаны уолутан,
Үүнэн-үөскээн кэллэ ээ
Үтүө саха сайына.
Ача, сирэм айгыстан,
Аалай солко суугунаан,
Күөрэгэйгэ күйгүөрэн,
Күлүмнэнэн көймөстөн,
Күлэн-салан кэллэ дии
Күндү саха сайына.
Үүнүүтүнэн быйаҥнаан —
Үлэбитин үксэтэн,
Үтүөтүнэн таһымнаан —
Үөрүүбүтүн үрдэтэн,
Кэллэ, кэллэ, кэллэ ээ,
Кэрэ саха сайына!
Күннүк Уурастыырап
Сахаларга ыам ыйын 22 күнэ — Сааскы Ньукуолун улахан суолталаах күн. Бу күн биһиги айылҕаҕа чугаһыыбыт. Бу күнтэн ыла кэрэ кэмнэр үүнэллэр. Үһүн тымныы кыһыҥҥы хонук бүтэн, сайыҥҥы кэм үүнэр. Мутукча көҕөрөр, ньургуһун атар, балык ыама саҕаланар, кэҕэ этэр, чыычаах ыллыыр. Бу күн саха аһын мааныта астанар. Кус-хаас сиэниллэр. Алгыстаах алаадьы, саламаат буһар. Айылҕа оҕолорор буоламмыт айыылары, сири-уоту аһатабыт, дьолу-соргуну, этэҥҥэ буолууну көрдөһөбүт.
Сахалар Ньукуолуну дьыл кэмин хаамыытыгар сөп түбэһиннэрэн, сайын саҕаланыытын курдук бырааһынньыктыыллар. Дьиэҕэ саламааты, алаадьыны уонна кус миинин буһараллар. Айылҕа ыраастанар, дьон эмиэ тиэргэннэрин ыраастыыллар, арчыланаллар. Иэйэхсит Айыы Хотун олохсуйдун диэн тэлгэһэ иһинээҕи тутуулар муннуктарын кытыан оту уматан, буруо таһааран арчылыахха сөп. Айылҕа уһуктан, от-мас көҕөрөн, көтөр-сүүрэр кэлэн киһи сүргэтэ эмиэ көтөҕүллэр, айылҕалыын ситимэ күүһүрэр. Ол иһин сахалар сөбүлүүр астарын аһаан, ойуурга, хонууга тахсан айылҕалыын ситимнэрин бөҕөргөтөллөрө, күүс-уох ылаллара, сири-уоту аһаталлара. Өссө биир дьылы этэҥҥэ туораан, өссө биир хаары санныларыгар уулларан, саастарыгар биир сылы эбинэллэрэ. Бу күн ардах түстэҕинэ – үчүгэй билгэ, үтүө сайын буолар.
Сайылык
Сайылык барахсан сайынтан чэлгийэн
Сатыынныы долгуйбут, солколуу тунаарбыт.
Көрүлүүр-нарылыыр көй үгүс чыычааҕа,
Көҕүтэ-көччүтэ, хоһуйа ыллаабыт.
Өҥүрүк куйааһым кутаалыыр күннэрэ
Өргөннөөх уоттардаах сыралын түһэрбит.
Мөлдьөҕөй тоҕойум чуумппулуур күлүгэр
Мүөттээх салгыным бөлүөҕэн тупсубут.
Сөлүөнэй мутукчам, дьэрэкээн сибэкким
Күөттээхтиир тыалбыттан күөгэһэ нусхаһан,
Сүрэҕи дьэгдитэр минньигэс сыттара
Күөх унаар салгыҥҥа тунуйа тарҕаммыт.
Күндээрэ күлүмнүүр көлүйэ күөлчээним
Көмүстээх долгуна умайа уйгуурбут.
Аһаҕас түгэхтээх, дьиримниир төлөннөөх,
Алаарар халланым тунаара оонньообут.
Күннүк Уурастыырап
Сайылыкка көһүү сиэрэ-туома
Сайылыкка көһүү бэйэтэ туспа сиэрдээх-туомнаах. Саас сайылык дьиэҕэ көһүөх иннинэ, саха дьоно кыһыны этэҥҥэ туораатыбыт диэн аал уоттарын оттон, дьиэ иччитигэр махтаналлара. Сарсыарда эрдэ туран тэлгэһэлэрин иннин ыраастыыллара. Дьиэ баҕанатыгар хатыҥ сэбирдэҕин кыбытан, хотон аанын иннигэр түптэ уматан, бастыҥ ынахтарын хотонтон таһааран арчылыыллара. Дьиэлээх дьонтон аҕа саастаах киһи алгыс этэр. Онтон дьиэлээх тойон көһөрүгэр бэлэмнэнэн таһаҕастарын сыарҕаҕа тиэйэн баран, бүтэйин ааныгар кэлэн дэйбииринэн кириэс охсоро. Айанныылларыгар эр киһи ойоҕунуун инники бараллар, оҕолор кинилэри кэннилэриттэн батыһаллар. Улаханнык үөрбэккэ эрэ, элбэх саҥата-иҥэтэ суох көһөллөр, тоҕо диэтэххэ, улаханнык саҥардахтарына хотон, дьиэ иччитэ соһуйар эбит.
Сайылыктарыгар көһөн тиийэн титиик аанын аһарыгар дьиэлээх тойон дэйбииринэн кириэс охсор. Оҕолор тоҕус сиргэ түптэ уматаллар. Титиик иһигэр бастыҥ баҕанаҕа алгыс ото-маһа бэлэмнэнэр. Алгыһы ыал аҕата эбэтэр эмээхсин толоруон сөп. Уот оттон баран сир-дойду иччитэ Аан Алахчын Хотунтан, баҕаналар иччилэриттэн, титиик иччититтэн көрдөһөн, сылгы сиэлинэн уматан сыт таһаараллар. Онтон чоҕу ылан хотон ортоку баҕанатыгар аҕалан, эмиэ сыт таһааран ыраастыыллар.
Ынахтарын титииккэ баайан баран дьиэлээх тойон дэйбииринэн арчылыыр. Күрүөтүн аанын сабар. Ынахтары баайталаан, бастакы ыаммыт үүтүн ньирэйдэргэ биэрэр. Онтон дьиэҕэ киирэн алгыс этэр. Дьахталлар дойду иччитигэр анаан бэлэмнээбит саламаларын хотоннорун иһигэр ыйыыллар. Титиик баҕанатын таһыгар уот оттон титиик иччитин арыылаах алаадьынан, саламаатынан аһаталлар. Yүт холбуйар улахан төгүрүк хамыйаҕынан суораты баран ылан ыһаллар:
Сүһүөхтээҕи бүдүрүтүмэ,
Эгээннээҕи тэмтэритимэ,
Ураа муостааҕыҥ хотойдун,
Ньирэйиҥ мэҥирээтин,
Ынаҕыҥ маҥыраатын,
Атыыр оҕуруҥ айаатаатын! дииллэр.
Ол кэнниттэн дьон бары саламаат, алаадьы буһаран титииктэрин иһигэр олорон аһыыллар.
Сайылыкка көһөн тахсан баран, күөл иччитигэр сүгүрүйүү эмиэ оҥоһуллар. Бу кыра сиэр-туом толоруллуута маннык буолар: күөл кытыытыгар киирэн, хатыҥ туоһун төгүрүк гына кырыйан баран үрдүгэр сылгы сиэлин, ынах арыытын холбуу ууран ууга ыытан кэбиһэллэр. Ол кэнниттэн алгыс этэллэр:
Дириҥ далай иччилэргэ
Бука барыгытыгар
Күттүөннээх көрдөһүү,
Аналлаах ааттаһыы.
Аллай чэчир алгыспынан
Аартыккытын астаҕым буоллун,
Кирэ-хоҕо суох
Чэчир чэбдик бэйэбинэн
Чиҥ бокулуону
Тириэртэҕим буоллун.
Уларыйбат уйгу үрдүгэр
Уруйдаатаҕым буоллун.
Хантайан туран
Көрдөстөҕүм буоллун.
Маанылыыр алгыспынан манньыйдым.
(П.А. Абрамов-Алаадьы ойуун тылыттан).
Дьэ, бу кэнниттэн туос тыы долгуҥҥа уйдаран күөл ортотун диэки устан баран иһэрин көрө-көрө: «Дьоллоохтук айаннаа!» — диэн дьон далбаатаһа хаалаллар.
А.С.Федоров «Өбүгэ-сиэрэ-туома» кинигэтиттэн
Уйгу-быйаҥ аргыстаах самаан сайын барахсан хас биирдии дьиэ-кэргэҥҥэ үрдүк үүнүүнү,
өлгөм сир аһын, үтүө сынньалаҥы, үгүс үтүө үөрүүнү аҕаллын!
